Trauma zaman kanak-kanak bukan sekadar pengalaman pahit yang boleh dilupakan seiring pertambahan usia, sebaliknya ia merupakan respon emosi yang keterlaluan terhadap peristiwa yang menakutkan atau menyakitkan.
Kaunselor berdaftar, Nurfarahira Ahmad Yaccob berkata, trauma berlaku apabila sesuatu pengalaman mengganggu perkembangan emosi kanak-kanak sehingga mereka gagal melepasi krisis perkembangan dengan sihat, seperti yang dihuraikan dalam teori perkembangan oleh Erik Erikson.
“Trauma boleh berlaku dalam pelbagai bentuk sama ada fizikal mahupun mental. Selain penderaan fizikal dan seksual, ia juga boleh berpunca daripada pengabaian (neglect), perceraian ibu bapa atau pendedahan kepada keganasan domestik,” katanya kepada Utusan Malaysia.
Menurut teori John Bowlby, apa sahaja yang mengancam rasa selamat anak terhadap penjaganya boleh menjadi pencetus trauma.
Pelbagai bentuk trauma
Menurut beliau, trauma tidak semestinya berpunca daripada satu kejadian besar sahaja. Ia boleh dibahagikan kepada dua kategori iaitu Big T Trauma dan Small T Trauma.
Big T Trauma merujuk kepada kejadian besar seperti kematian ibu bapa atau kemalangan ngeri yang memberi kesan mendalam secara serta-merta.
Sebaliknya, Small T Trauma melibatkan pengalaman kecil tetapi berulang seperti kritikan melampau, pengabaian emosi atau menyaksikan ibu bapa bergaduh.
“Sebagai contoh, seorang anak yang melihat ibunya dipukul walaupun tidak disentuh secara fizikal, tetap boleh mengalami trauma jika situasi itu berlaku berulang kali,” jelasnya.
Menurut Alfred Adler, pengalaman “micro-rejections” yang berulang ini mampu membentuk pandangan dunia yang negatif terhadap diri sendiri.
Punca trauma
Antara punca utama trauma termasuk keganasan rumah tangga, buli fizikal dan siber, serta ketidakhadiran emosi ibu bapa (emotional unavailability).
“Ibu bapa yang terlalu sibuk dengan gajet atau kerja boleh menyebabkan anak berasa diabaikan, sekaligus membentuk hubungan tidak selamat (insecure attachment),” jelasnya.
Keluarga memainkan peranan yang sangat besar dalam membentuk kesejahteraan emosi kanak-kanak dan sepatutnya menjadi secure base, iaitu tempat perlindungan yang selamat.
Namun, apabila sumber ketakutan datang daripada ahli keluarga sendiri, sistem saraf anak menjadi keliru dan terganggu.
Kesannya, kanak-kanak boleh kehilangan keupayaan untuk berfungsi secara normal dalam kehidupan harian dan akhirnya menjadi mangsa keadaan.
Persekitaran sekolah dan rakan sebaya juga berpotensi mencetuskan trauma. Buli atau penghinaan, termasuk daripada guru, boleh menjejaskan perkembangan keyakinan diri kanak-kanak.
Dalam fasa Industry vs Inferiority menurut Erikson, pengalaman negatif ini boleh menyebabkan kanak-kanak berasa tidak kompeten dan rendah diri, sekali gus menjejaskan keupayaan mereka untuk bersosial dengan orang lain.
Terlepas pandang
Ramai ibu bapa terlepas pandang tanda-tanda awal trauma dalam kalangan kanak-kanak. Antaranya perubahan mendadak dalam corak tidur, regresi seperti kembali kencing pada waktu malam walaupun sebelum ini sudah berhenti, serta perubahan personaliti seperti menjadi terlalu pendiam.
Perubahan selera makan juga boleh menjadi petunjuk, contohnya kanak-kanak yang sebelum ini berselera makan tiba-tiba menolak untuk makan.
Dari segi tingkah laku, kanak-kanak mungkin menunjukkan respons agresif (atau menjadi terlalu pasif, sering berkhayal.
Kesan jangka panjang
Berdasarkan Attachment Theory, kanak-kanak yang mengalami trauma cenderung menjadi hypervigilant iaitu sentiasa berjaga-jaga dan sukar mempercayai orang lain.
Kesannya, mereka mungkin mengalami kesukaran untuk memulakan perbualan dan membina hubungan kerana takut disakiti.
Risiko masalah kesihatan mental
Katanya, trauma yang berpanjangan boleh membawa kepada masalah kesihatan mental. Paras hormon stres seperti kortisol yang tinggi secara kronik boleh menjejaskan perkembangan otak.
Akibatnya, individu menjadi lebih mudah mengalami gangguan seperti kebimbangan dan kemurungan.
Trauma turut mempengaruhi hubungan apabila dewasa. Individu mungkin membentuk gaya keterikatan atau anxious attachment.
“Ada yang menjadi terlalu bergantung kepada pasangan, manakala ada juga yang menjauhkan diri sebagai mekanisme pertahanan. Keadaan ini boleh menimbulkan ketidakselesaan dalam hubungan, terutama apabila pasangan tidak memahami latar belakang trauma yang dialami,” jelasnya.
Pendekatan membantu kanak-kanak
Pendekatan terbaik dalam membantu kanak-kanak yang mengalami trauma adalah dengan membina semula rasa selamat dalam diri mereka.
Kanak-kanak perlu merasakan dunia ini konsisten dan mereka disayangi tanpa syarat.
Sebagai contoh, jika anak menyaksikan pertengkaran antara ibu bapa, penjelasan yang tenang dan bersesuaian perlu diberikan agar mereka tidak menyimpan ketakutan atau kekeliruan.
Kaunseling juga memainkan peranan penting dalam proses pemulihan kerana ia menyediakan ruang selamat untuk kanak-kanak meluahkan perasaan.
Bagi intervensi, pendekatan seperti Terapi Bermain (Play Therapy) sering digunakan kerana permainan merupakan bahasa semula jadi kanak-kanak.
Manakala bagi remaja dan dewasa, Terapi Seni (Art Therapy) membantu individu meluahkan emosi yang tersimpan dalam bahagian otak non-verbal dengan lebih berkesan.
Peranan ibu bapa
Ibu bapa perlu menjadi pendengar yang tidak menghukum serta mengesahkan perasaan emosi anak. Jika anak berasa sedih, berikan ruang untuk mereka menangis dan melepaskan emosi.
Elakkan memaksa anak bercerita, sebaliknya tunjukkan kehadiran dan sokongan sehingga mereka bersedia untuk berkongsi.
Teknik active listening juga penting dalam komunikasi, dengan memberi fokus kepada emosi anak, bukan sekadar fakta.
Contohnya, ungkapan seperti “Ibu nampak adik macam sedih hari ini, nak peluk?” mampu membuatkan anak berasa selamat dan difahami.
Langkah pencegahan
Menurut Nufarahira, pencegahan trauma bermula dengan mewujudkan persekitaran rumah yang stabil dan harmoni.
Komunikasi terbuka perlu diamalkan agar anak memahami situasi yang berlaku di sekeliling mereka selain ibu bapa juga perlu mengurus trauma sendiri agar tidak diwariskan kepada anak.
