PENGUMUMAN gencatan senjata dua hala selama dua minggu antara Amerika Syarikat (AS) dan Iran membuka jalan kepada keamanan jangka panjang. Ia kekal sebagai titik perubahan bersejarah, kemuncak kepada fasa strategi tawar-menawar paksaan berisiko tinggi oleh pentadbiran Trump dan juga perubahan pendekatan pragmatik oleh kepimpinan Iran.
Walaupun strategi escalate-to-deescalate telah menghasilkan gencatan sementara buat masa ini, risiko akan datang masih luas sekiranya tafsiran terus kabur dan risiko campur tangan pihak luar tidak ditangani.
Sudah pun wujud perbezaan dalam gencatan ini mengenai isu serangan di Lubnan, laluan bebas di Hormuz dan hak untuk uranium.
Tempoh dua minggu akan datang ini merupakan jangka masa yang paling kritikal untuk bergerak ke arah perjanjian damai yang berkekalan, atau berisiko menyebabkan keseluruhan episod ini kembali runtuh menjadi konflik berpanjangan sekali lagi dan keperluan untuk menghalang pihak yang mahu mensabotaj pelan gencatan dan keamanan ini menjadi kritikal.
Penting untuk membina fasa kritikal seterusnya ini dalam mengekalkan momentum langkah-langkah pembinaan kepercayaan dan kedua-dua pihak menyedari bahawa percaturan escalate-to-deescalate bukanlah model yang bertujuan untuk dikekalkan secara berterusan, kerana ia akan mengundang salah kira dan menyempitkan ruang untuk pelan damai yang efektif.
Dilema AS-Iran
Satu titik pertikaian kritikal dalam pelan 10 perkara ialah status program nuklear Iran.
Washington tidak mahu perkara ini dibiarkan begitu sahaja sehingga Tehran mempunyai hak untuk terus menyimpan dan membangunkan stok uranium, kerana ini akan menjadikan objektif asalnya sebagai sia-sia. Dari perspektif Washington, ini akan mewujudkan satu kitaran baharu sekali lagi di mana
Tehran mungkin mempunyai keupayaan untuk sekali lagi memperkaya dan membangunkan jumlah uranium yang lebih besar pada masa hadapan.
Bagi Tehran pula, menyerahkan sepenuhnya pengaruh kelebihan uranium akan melemahkan modal tawar-menawarnya pada masa hadapan dan menghilangkan sepenuhnya strategic ambiguity yang teras.
Pada masa yang sama, ia juga sedar bahawa pendekatan yang fleksibel dan taktikal dalam menerima perjanjian yang lebih baik secara quid pro quo sebagai pertukaran kepada pelepasan sekatan daripada AS serta jaminan masa hadapan terhadap larangan serangan ke atas negara itu akan lebih menguntungkannya.
Risiko Gencatan
Masih terdapat beberapa risiko terhadap gencatan senjata ini, termasuk risiko sabotaj oleh pihak-pihak lain yang mahu menggagalkan laluan ke arah keamanan.
Isu “Jurang Lubnan” masih berterusan, khususnya mengenai bagaimana Iran mungkin terus berkeras untuk memasukkan penghentian serangan ke atas Lubnan sebagai sebahagian daripada gencatan senjata atau memilih untuk lebih fleksibel.
Uranium merupakan satu lagi dilema bagi Tehran; kegagalan mematuhinya akan menyebabkan AS mempertimbangkan tindakan lanjut untuk menjamin keselamatan uranium di Iran dengan apa jua cara yang perlu, dan ini berisiko menyebabkan perjanjian itu runtuh.
Walaupun Trump menyifatkan cadangan 10 perkara Iran sebagai “asas yang boleh diusahakan,” beliau tetap menegaskan bahawa perjanjian akhir mesti selaras dengan pelan 15 perkaranya sendiri, yang mewajibkan penamatan mutlak semua uranium dan infrastruktur nuklear. Ketidaksepadanan ini bermakna tempoh dua minggu ini akan menyaksikan kesinambungan tawar-menawar secara paksaan.
Akhirnya, kejayaan objektif ini bergantung kepada sama ada kepimpinan Iran merasakan ancaman kemusnahan total terhadap infrastruktur awam mereka akibat daripada tindak balas AS lebih mengancam berbanding kos dampak domestik dan tindak balas dalaman akibat menyerahkan “cegah rintang” nuklear mereka kepada AS.
Tekanan domestik turut dirasai di Tehran dan Washington. Di AS, pentadbiran Trump berdepan kritikan daripada kedua-dua sayap America First dan golongan konservatif dan liberal mengenai justifikasi perang itu serta implikasi ekonomi dan imej terhadap AS.
Di Iran, peralihan kuasa dan juga pergeseran antara kem “pragmatik” dan Axis of Resistance juga berisiko memberikan tekanan domestik baharu terhadap pendekatan terbaik.
Tehran juga sedang mengekalkan pengaruh sandaran dengan mengetengahkan bahawa pembukaan semula Selat Hormuz tertakluk kepada “kekangan teknikal” dan memerlukan penyelarasan dengan angkatan tentera Iran.
Bahasa ini memberikan Tehran laluan keluar secara legalistik untuk menutup semula selat itu pada bila-bila masa sekiranya rundingan tidak menghasilkan konsesi yang dikehendaki dalam soal pelepasan sekatan atau pembebasan aset yang dibekukan.
Ujian Rundingan
Gencatan senjata ini amat penting sebagai langkah pertama ke arah penghentian konflik yang berkekalan, namun ia masih berasaskan satu landasan yang dipenuhi ketidakpercayaan mendalam dan ketidakserasian struktur.
Strategi escalate-to-deescalate telah mencapai objektif taktikal utama AS: Penghentian sekatan maritim dan pelemahan keupayaan Kor Pengawal Revolusi Islam Iran (IRGC) untuk melancarkan perang konvensional.
Namun, Tehran masih mengekalkan sejumlah besar pengaruh dari segi perang asimetri dan mengenakan kos ekonomi, dan rundingan seterusnya akan menjadi detik penting dalam mengukur tahap penerimaan dan fleksibiliti kedua-dua pihak dalam mengelakkan risiko selanjutnya.
Kedua-dua pihak akan mendakwa kemenangan strategik dari perspektif masing-masing sambil mengekalkan unjuran kekuatan dan jalan keluar yang menjaga maruah tanpa dilihat lemah.
Rundingan ini akan menjadi ujian sebenar sama ada pentadbiran Trump dapat menterjemahkan keadaan konflik semasa kepada keamanan yang mampan sambil mengekalkan keperluan untuk memberi Tehran ruang yang diperlukan bagi laluan damainya sendiri dan sokongan yang diperlukan bagi pembinaan semula.
Bagi Tehran, ia akan menjadi dilema strategik dalaman sama ada kos pendekatan strategic restraint secara fleksibel akan berbaloi sama ada untuk suatu era baharu keamanan jangka panjang di rantau itu bagi penetapan semula ekonomi yang baharu atau untuk meneruskan model tentangan asimetri dan konvensional yang mungkin mencetuskan satu lagi kitaran konfrontasi berpanjangan.
Ruang pembukaan untuk perdamaian ini mesti dipertahankan demi keamanan berpanjangan dan konflik mesti dihentikan.
Segala harapan tertumpu kepada pengakhiran yang aman secara jangka panjang dan menyeluruh. – UTUSAN
COLLINS Chong Yew Keat ialah Penganalisis Strategi, Keselamatan dan Hubungan Antarabangsa, Universiti Malaya (UM).
