DALAM dunia penerbangan moden yang sarat dengan teknologi canggih dan protokol keselamatan ketat, ancaman seekor burung mungkin kelihatan remeh. Namun, insiden pelanggaran antara burung dan pesawat dikenali sebagai bird strike sudah terbukti mampu menyebabkan kerosakan besar, kecederaan serius, dan dalam beberapa kes, kehilangan nyawa.
Burung bangau, dengan saiz dan beratnya yang signifikan, menjadi antara spesies yang paling berisiko tinggi dalam insiden tersebut.
Terbaharu, negara dikejutkan dengan insiden melibatkan jet pejuang F/A-18D Hornet milik Tentera Udara Diraja Malaysia (TUDM) yang terhempas di Pangkalan Udara Kuantan pada 21 Ogos lalu. Siasatan mendapati seekor bangau melanggar enjin kiri pesawat ketika berlepas, menyebabkan kegagalan fungsi dan kemusnahan total pesawat.
Bangau dan bahaya bird strike
Bird strike berlaku apabila burung bertembung dengan pesawat, sama ada pada bahagian enjin, kaca kokpit, sayap atau badan pesawat. Enjin jet berfungsi dengan menyedut udara dalam jumlah besar untuk pembakaran. Jika seekor burung seperti bangau tersedut ke dalam enjin, ia boleh merosakkan kipas, mengganggu sistem pembakaran dan menyebabkan kegagalan kuasa.
Bangau, seperti spesies purple heron yang dikenal pasti dalam kes TUDM, boleh mencapai berat sehingga dua kilogram. Apabila bertembung dengan pesawat yang bergerak lebih 250 kilometer sejam, impaknya boleh menyamai pelanggaran objek keras. Selain enjin, bird strike juga boleh merosakkan sistem sensor, navigasi dan struktur pesawat.
Menurut laporan siasatan TUDM, pelanggaran berlaku pada ketinggian 10 meter ketika pesawat berlepas dengan kelajuan 146 knot. Kedua-dua anak kapal, juruterbang dan jurusensor, terpaksa melompat keluar menggunakan kerusi lenting pada ketinggian 50 meter. Mereka cedera tetapi selamat, manakala pesawat musnah sepenuhnya.
Siasatan menyeluruh dan pengesahan bangau
Siasatan itu dilaksanakan dengan bantuan Institut Penyelidikan Sains dan Teknologi Pertahanan (STRIDE), Jabatan Kimia, Polis Diraja Malaysia (PDRM), Jabatan Perlindungan Hidupan Liar dan Taman Negara (Perhilitan) serta Tentera Laut Amerika Syarikat. Bangkai burung yang ditemukan dianalisis dan dikenal pasti sebagai purple heron. Rakaman kamera litar tertutup (CCTV) dan sistem Deployable Flight Incident Recorder System (DFIRS) turut digunakan untuk mengesahkan lokasi dan masa pelanggaran.
Ini merupakan kes pertama dalam sejarah TUDM yang melibatkan bangau sebagai punca nahas. Walaupun langkah pengusiran burung dilakukan sebelum penerbangan, kehadiran bangau di landasan menunjukkan keperluan sistem pengesanan dan kawalan habitat yang lebih ketat.
Kes-kes luar negara: bukti ancaman global
Bird strike bukan hanya berlaku di Malaysia. Di peringkat antarabangsa, beberapa insiden besar telah mencetuskan perubahan dalam protokol keselamatan penerbangan.
Antaranya insiden US Airways Penerbangan 1549 pada 2009, dikenali sebagai Miracle on the Hudson. Pesawat Airbus A320 mengalami bird strike sejurus berlepas dari Lapangan Terbang LaGuardia, New York. Sekumpulan angsa Kanada melanggar kedua-dua enjin, menyebabkan kegagalan kuasa total.
Juruterbang Chesley “Sully” Sullenberger berjaya mendaratkan pesawat di Sungai Hudson, menyelamatkan kesemua 155 penumpang.
Satu lagi kes melibatkan pesawat pengawasan udara E-3 Sentry AWACS milik Tentera Udara Amerika Syarikat yang terhempas di Alaska pada 1995 selepas melanggar sekumpulan angsa Kanada. Kesemua 24 anak kapal terbunuh.
Di India, jet pejuang Sukhoi Su-30MKI milik Tentera Udara India mengalami kerosakan enjin selepas pelanggaran dengan burung besar semasa latihan pada 2021. Juruterbang berjaya keluar menggunakan kerusi lenting.
Statistik dan kos Bird Strike
Menurut data antarabangsa, lebih 14,000 kes bird strike dilaporkan setiap tahun di Amerika Syarikat sahaja. 90 peratus daripadanya berlaku semasa berlepas atau mendarat, iaitu pada ketinggian kurang daripada 1,000 kaki. Kos kerosakan global akibat bird strike dianggarkan melebihi AS$1.2 bilion setahun.
Di Malaysia, walaupun jumlah kes tidak setinggi negara maju, insiden seperti yang berlaku di Kuantan membuktikan bahawa ancaman ini adalah nyata dan perlu ditangani secara sistematik.
Langkah pencegahan dan teknologi terkini
Antara langkah yang boleh diambil termasuk:
- Pengusiran Burung Secara Berkala: Penggunaan bunyi, cahaya dan kenderaan khas untuk menghalau burung dari kawasan landasan.
- Radar dan Sistem Pengesan Burung: Teknologi radar khas yang mengesan pergerakan burung di sekitar lapangan terbang dan memberi amaran awal kepada menara kawalan.
- Reka Bentuk Enjin Lebih Tahan: Enjin moden direka untuk menahan impak burung kecil, namun burung besar seperti bangau masih boleh menyebabkan kerosakan serius.
- Kawalan Habitat: Mengurangkan kawasan berair dan tempat pembiakan burung berhampiran lapangan terbang serta bekerjasama dengan agensi hidupan liar untuk pemetaan migrasi burung.
Ancaman perlu diurus secara holistik
Bird strike bukan sekadar isu teknikal, tetapi melibatkan keselamatan nyawa, kos ekonomi dan kepercayaan awam terhadap sistem penerbangan. Dalam kes TUDM, tindakan pantas anak kapal dan siasatan menyeluruh menunjukkan tahap profesionalisme yang tinggi. Namun, insiden ini juga menjadi peringatan bahawa faktor alam sekitar seperti kehadiran bangau tidak boleh dipandang ringan.
Kerjasama antara agensi pertahanan, sains dan hidupan liar perlu diperkukuh bagi memastikan insiden seumpama ini tidak berulang. Teknologi pengesanan, latihan kecemasan dan kawalan habitat perlu ditingkatkan agar langit Malaysia kekal selamat daripada ancaman senyap seekor burung. – UTUSAN
PENULIS ialah koresponden
Utusan Malaysia Pahang.
