SEBELUM pengundian Johor bermula, Presiden Pas, Tan Sri Abdul Hadi Awang menyatakan partinya bersedia memainkan peranan sebagai pembangkang.
Kenyataan itu agak ganjil kerana setiap parti yang bertanding lazimnya menyasarkan pembentukan kerajaan, bukannya lebih awal mengakui kesediaan menjadi pembangkang. Isyarat itu memberi gambaran sasaran Pas di Johor mungkin bukan sekadar memenangi kerusi. Ada agenda lain yang ingin dicapai dan kini agenda itu dilihat telah pun terlaksana.
Pas bertanding hanya 11 daripada 56 kerusi. Perikatan Nasional (PN) tidak meletakkan calon di 23 kerusi.
Hadi Awang kemudian menyeru penyokongnya menolak Pakatan Harapan (PH), termasuk dalam pertarungan dua penjuru. Kesannya terbaca pada kertas undi.
Di Jementah, Barisan Nasional (BN) menang dengan majoriti 913 undi sementara calon PN memperoleh 2,907 undi.
Di 23 kerusi tanpa calon PN, anggaran lapangan menunjukkan kira-kira 70 peratus bekas pengundi PN beralih kepada BN. Kesimpulan yang boleh dipertahankan ialah BN memperoleh lebih banyak kerusi tanpa memperoleh lebih ramai penyokong. Yang berubah bukan saiz sokongan, tetapi susunannya.
Menariknya, dua kutub yang saling bermusuhan sampai kepada diagnosis yang sama.
Seorang penganalisis bukan Melayu mencatatkan bahawa yang diraikan pengundi bandar bukanlah kemenangan BN tetapi kejatuhan PH.
Di ruang wacana Melayu pula tersebar senarai panjang sebab-sebab kekalahan PH tanpa satu pun positif bagi kemenangan BN.
Apabila dua kem yang berlawanan menghasilkan diagnosis yang serupa, ia patut diambil serius.
BN menang 48 kerusi melalui dua ‘hadiah’ yang bukan hasil usahanya iaitu keputusan Pas berundur dari 45 kerusi dan keengganan sebahagian pengundi bandar untuk keluar mengundi.
Tetapi hadiah dalam politik bukan hadiah. Ia hutang. Kemenangan yang bergantung kepada budi bicara pihak lain tidak boleh dirancang, hanya boleh diharapkan.
Untuk merancangnya, kerjasama itu mesti disusun. Di situlah kembali semula keperluan muafakat.
MUAFAKAT MENJADI KEPERLUAN
Kecenderungan UMNO dan Pas untuk bergerak ke arah satu sama lain bukan soal sentimen.
Ia terbit daripada kekangan struktur yang dihadapi kedua-dua pihak. Bagi UMNO, kedudukan sebagai rakan kecil dalam gabungan yang dipimpin lawan tradisinya menimbulkan kos naratif yang berterusan dalam kalangan pangkalan Melayunya.
Johor menunjukkan alternatif apabila undi Melayu tidak berpecah dan akhirnya UMNO kembali dominan.
Bagi Pas, silingnya nyata. Ia memerintah empat negeri di jajaran yang sama, tiada rakan di Borneo dan lemah di kerusi campuran.
Kerjasamanya dengan Parti Pribumi Bersatu Malaysia (Bersatu), ‘kenderaan’ yang membawanya keluar dari Pantai Timur sejak 2020 telah pun diputuskan pada Jun lalu.
Pesuruhjaya Pas Negeri Sembilan, Mohd. Fairuz Mohd. Isa menyatakannya secara terbuka yang parti itu berhasrat membentuk kerajaan negeri, “namun kalau kita bersendirian, mungkin tidak akan tercapai, kita akan bersama gabungan, tetapi bersama siapa, belum boleh disebut.”
Kedua-duanya pula berdepan kekangan yang samaiaitu ambang 112 kerusi Parlimen. Secara berasingan, tiada satu pun berupaya membentuk kerajaan.
Secara bersama, mereka menjadi blok yang mesti dikira. Namun satu halangan besar selama ini menahan penjajaran itu iaitu kos kehilangan sokongan bukan Melayu.
Tetapi keputusan PRN Johor mematikan andaian tersebut. DAP merosot daripada 10 kerusi kepada enam, MCA meningkat daripada empat kepada lapan. Tetapi mekanismenya penting. Kadar keluar mengundi paling rendah dicatat di kerusi bandar berbilang kaum dan paling tinggi di kerusi Melayu luar bandar.
Kerusi Perling dipegang DAP sejak 2013 dengan majoriti hampir 20,000 undi pada 2018 jatuh kepada MIC, bukan MCA. Jika benar pengundi Cina berpindah kepada BN, maka MCA yang sepatutnya menang di situ.
Corak ini lebih konsisten dengan tafsiran sebahagian besar pengundi bandar tidak keluar mengundi langsung. Implikasinya kepada pengiraan UMNO amat besar. Nilai PH sebagai rakan kongsi menurun apabila kos naratif kekal tinggi sementara pulangan elektoral mengecil.
BN pula masih boleh mengekalkan tuntutan sebagai gabungan pelbagai kaum melalui lapan kerusi MCA dan tiga kerusi MIC, tanpa memerlukan DAP.
Lebih penting, ancaman yang selama ini mengekang UMNO daripada meninggalkan PH semakin pudar apabila ramai pengundi bukan Melayu tidak keluar mengundi. Kemerosotan DAP bukan sahaja melemahkan PH, malah mengurangkan risiko politik kepada UMNO untuk keluar daripada gabungan itu.
NEGERI SEMBILAN SEBAGAI UJIAN SEBENAR
Tetapi kemenangan di Johor belum membuktikan apa-apa secara muktamad. BN penyandang, di kubu tradisinya, dengan pentadbiran negeri yang stabil empat tahun. Faktor Menteri Besar dan naratif Zon Ekonomi Khas Johor-Singapura (JS-SEZ) menawarkan penjelasan alternatif yang munasabah.
Di Negeri Sembilan faktor-faktor itu berbeza. Di sana, PH ialah penyandang dengan 17 kerusi berbanding BN (14) dan PN (5).
Kerajaan campuran itu berakhir apabila 14 Ahli Dewan Undangan Negeri (ADUN) UMNO menarik sokongan dan Dewan Undangan Negeri (DUN) dibubarkan empat hari selepas Johor.
PH bertanding kesemua 36 kerusi.
Jika formula sama menghasilkan kemenangan di sana, ia membuktikan formula ini berfungsi bukan sahaja untuk mempertahankan kubu tetapi merampas kuasa daripada penyandang.
Itu perbezaan yang amat besar dan banyak maknanya. Laporan semasa membayangkan proses itu sedang berjalan apabila Pas dilaporkan berunding dengan UMNO bagi Negeri Sembilan, bukan dengan Bersatu, rakannya sendiri dalam PN.
Analisis yang jujur perlu menyatakan risiko perundingan ini. Pertama, kos muafakat akan meningkat.
Mohd. Fairuz menyasarkan sehingga 13 kerusi dan apa yang diberikan hampir percuma di Johor tidak akan diberikan dengan syarat yang sama di tempat lain.
Kedua, kesan balas juga mungkin berlaku, kerana pengundi yang tidak keluar mengundi bukan pengundi yang hilang tetapi penjajaran yang terlalu eksplisit berpotensi menggerakkan semula kelompok ini, sekali gus memberikan PH sesuatu yang kini tiada padanya, iaitu musuh yang jelas.
Sejarah terdekat juga menuntut kerendahan hati. Kemenangan besar BN dalam PRN Johor 2022 diikuti prestasi terburuk dalam sejarahnya pada PRU15, lapan bulan kemudian.
Maka tarikh yang paling menentukan bukan 1 Ogos tetapi 18 Julai hari penamaan calon.
Bilangan dan lokasi kerusi yang dibiarkan kosong oleh PN di Negeri Sembilan akan memberikan petunjuk paling tepat tentang bentuk sebenar kerjasama ini. Ia tidak akan diumumkan dalam sidang media, sebaliknya akan terpapar pada borang penamaan calon.
Presiden UMNO, Datuk Seri Dr. Ahmad Zahid Hamidi menyatakan Muafakat Nasional (MN) ditutup bukunya. Dari segi struktur formal, kenyataan itu tepat. MN memang tidak lagi wujud sebagai gabungan berdaftar.
Namun apa yang berlaku di Johor dan apa yang mungkin berlaku di Negeri Sembilan menunjukkan kerjasama itu tidak memerlukan pendaftaran untuk berfungsi. Ia hanya memerlukan penyelarasan. Dan penyelarasan, tidak seperti gabungan, tidak perlu diumumkan. –UTUSAN
PENULIS ialah Profesor di Jabatan Sains Politik dan Pengajian Madani, Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM) dan Pengerusi Teras Politik, Musyawarah Nasional.
