SERUAN untuk memansuhkan Akta Universiti dan Kolej Universiti 1971 (AUKU) sering dilihat sebagai laungan keramat oleh pergerakan pelajar, seolah-olah ia satu-satunya cara untuk membebaskan menara gading.
Walau bagaimanapun, dalam semangat kita untuk kebebasan pendidikan, kita biasanya terperangkap dalam naratif emosi dan retorik politik dan melupakan realiti undang-undang dan pentadbiran yang jauh lebih kompleks.
Sejak digubal pada 1971, AUKU telah melalui lapan pindaan. Salah tanggapan biasa terhadap AUKU adalah bahawa AUKU semata-mata untuk mengawal pelajar.
Walaupun AUKU mungkin terkenal pada masa lalu kerana menyekat aktiviti politik pelajar, ia sebenarnya merupakan undang-undang yang mentadbir untuk keseluruhan kewujudan universiti awam di Malaysia. Sekatan ke atas aktiviti politik pelajar telah lama dipinda dalam akta.
Pindaan 2012 dan 2019 telah membenarkan pelajar mengambil bahagian dalam parti politik dan menyertai aktiviti berkaitan.
Pindaan pada 2024 bukan sahaja memberi autonomi kewangan kepada badan pelajar untuk memegang dan mengurus dana mereka sendiri, tetapi juga memindahkan kuasa tatatertib daripada Naib Canselor semata-mata kepada Jawatankuasa Tatatertib Pelajar dengan sekurang-kurangnya tiga ahli.
Hakikatnya, AUKU ialah undang-undang pentadbiran yang agak pendek dan hanya sebahagian kecil daripadanya secara langsung menyasarkan pelajar.
Daripada 45 bahagian aktif, hanya tujuh yang berkaitan dengan pelajar. 38 bahagian lain adalah pentadbiran semata-mata, yang menubuhkan jentera universiti sebagai institusi kerajaan.
Jika pemansuhan dijalankan tanpa penggantian undang-undang yang setara dan segera, kita akan menghadapi legal lacuna atau lompang undang-undang yang serius.
Persoalan asas akan timbul: Siapa yang membayar gaji beribu-ribu kakitangan? Siapakah yang memegang mandat untuk mentadbir aset berbilion ringgit?
Mitos autonomi mutlak
Sering kali, naratif pemansuhan didorong oleh rasa tidak puas hati pelajar dan oleh sekumpulan kakitangan akademik yang berpendapat AUKU menyekat kebebasan atau kemerdekaan mereka.
Sememangnya terdapat persepsi bahawa pindaan AUKU sebelum ini adalah kosmetik dan kuasa sebenar masih terpusat pada Naib Canselor dan menteri.
Walau bagaimanapun, kita mesti berlandaskan realiti. Sebahagian besar pembiayaan universiti awam masih datang daripada dana kerajaan iaitu wang pembayar cukai.
Di bawah prinsip kewajipan fidusiari, bukankah kewajipan kerajaan untuk memantau bagaimana dana ini dibelanjakan? AUKU sebenarnya menyediakan mekanisme semak dan imbang kritikal untuk memastikan dana awam tidak disalahgunakan.
Tuntutan pemansuhan sering menggesa autonomi sepenuhnya tanpa kawalan pusat, tetapi ini boleh meletakkan universiti pada risiko ketirisan kewangan dan salah urus aset bernilai mencecah berbilion ringgit. Oleh itu, AUKU bukan sekadar alat kawalan, tetapi juga alat akauntabiliti.
Peranan universiti
Salah satu kritikan terkuat terhadap AUKU ialah dakwaan kewujudan kuasa di tangan Naib Canselor dan campur tangan politik menteri dalam pelantikan pentadbir. Pengkritik berpendapat bahawa struktur ini menjadikan universiti tertakluk kepada kehendak politik dan menyekat kebebasan akademik.
Walau bagaimanapun, universiti awam bukan lagi jabatan kerajaan konvensional tetapi badan korporat dengan lapisan tadbir urus yang telus. Kuasa tidak berpusat pada individu tetapi dipantau rapi oleh Lembaga Pengarah Universiti (LPU).
LPU berfungsi seperti Lembaga Pengarah sebuah syarikat multinasional, yang terdiri daripada tokoh korporat, kapten industri dan pakar kewangan. Arahan “Rumah Bersih” pada 2022 mengenai penamatan dan menyekat pelantikan politik dalam Badan Berkanun Persekutuan dan syarikat berkaitan kerajaan (GLC) dan “Buku Hijau” mengenai Garis Panduan Tadbir Urus Lembaga, telah beralih daripada pelantikan politik semata-mata kepada pelantikan berasaskan merit, kepakaran dan pengalaman industri.
Malah, AUKU menghendaki pengerusi lembaga mestilah seorang yang berkedudukan, berpengalaman dan berintegriti, dua orang ahli lembaga perwakilan kerajaan masing-masing dari Kementerian Pendidikan Tinggi dan Kementerian Kewangan untuk menyelia dasar dan perbelanjaan dan lima orang ahli lembaga bebas dari swasta dan masyarakat, yang dipilih kerana pengetahuan atau pengalaman mereka dalam perdagangan, industri atau profesion.
Salah seorang daripada lima orang ahli ini mestilah wakil masyarakat (selalunya alumni yang terkenal) di mana universiti itu terletak. Kehadiran “orang luar” ini adalah penting untuk memastikan universiti tidak “terkejut sendiri” dan kekal berdaya saing dengan industri sambil kekal teguh dalam komitmennya demi kebaikan negara dan masyarakat.
Unit Integriti Universiti (IU), yang berfungsi sebagai mekanisme tadbir urus korporat untuk menentang “kuasa mutlak” eksekutif universiti, juga telah distruktur semula di bawah LPU dan disokong oleh Suruhanjaya Pencegahan Rasuah Malaysia (SPRM).
Ketua Unit Integriti (CIO) yang juga menjadi Pegawai Integriti Bertauliah (CeIO) yang diiktiraf oleh SPRM, menambah lapisan akauntabiliti luaran.
AUKU memberi kuasa kepada LPU untuk menggubal statut bagi mengawal selia dan menetapkan fungsi dan kuasa CIO; yang merupakan “taring” kuasa perundangan IU, yang tidak boleh diganggu gugat atau dikurangkan oleh eksekutif. Ini menunjukkan bahawa mekanisme dalaman untuk menangani salah laku dan penyalahgunaan kuasa sudah wujud dan berfungsi.
Jalan Ke Hadapan
Pemansuhan AUKU sepenuhnya adalah seperti pepatah Melayu “marahkan nyamuk, kelambu dibakar”. Masalah sebenar yang melanda universiti selalunya tidak berpunca daripada akta itu sendiri, selepas melalui pelbagai pindaan, tetapi daripada tafsiran tegar beberapa pentadbir atau Little Napoleons. Memansuhkan akta itu tidak akan mengubah mentaliti ini.
Jika AUKU dimansuhkan sama sekali, ia mesti digantikan dengan akta baharu yang, pada hakikatnya, secara realitinya akan menerima pakai kandungan asal untuk mengekalkan struktur pentadbiran dan kewangan. Jadi, mengapa membuang masa dan sumber Parlimen pada proses “salin kulit” semata-mata?
Penyelesaian yang matang ialah mendemokrasikan undang-undang, bukan memansuhkannya.
Kita boleh mengekalkan rangka kerja pentadbiran AUKU yang utuh untuk kestabilan, sambil meminda bahagian tertentu yang menyekat kemerdekaan atau peruntukan drakonian. Kita tidak perlu membakar rumah untuk membaiki bumbung.
AUKU bukanlah musuh kebebasan akademik; sebaliknya, ia adalah pelindung kestabilan institusi.
Pengekalan dan pemerkasaan akta ini, disertai dengan tadbir urus korporat dengan integriti, adalah cara untuk memastikan universiti kita kekal relevan, berdaya saing dan dilindungi daripada anarki pentadbiran. – UTUSAN
PENULIS ialah Penasihat Undang-Undang di Universiti Sultan Zainal Abidin (UniSZA).
