Perbincangan mengenai kemerosotan jualan dan pembacaan akhbar Melayu perlu dilihat dalam perspektif yang lebih luas daripada persoalan ekonomi dan perubahan teknologi media. Ia sebenarnya mencerminkan satu persoalan besar tentang kedudukan ilmu, budaya membaca, pembinaan pemikiran dan kesedaran masyarakat Melayu terhadap kepentingan memiliki institusi media yang berwibawa.
Pandangan Prof. Datuk Dr. Ahmad Murad Merican bahawa masyarakat Melayu perlu mencontohi kesungguhan masyarakat Cina mempertahankan akhbar mereka wajar diberikan perhatian serius. Namun, kita perlu memahami bahawa kekuatan akhbar Cina tidak semata-mata berpunca daripada kesetiaan pembaca membeli akhbar. Ia berkait rapat dengan ekosistem sosial yang terbina melalui pendidikan, keluarga, persatuan, perniagaan, jaringan komuniti dan kesedaran kolektif untuk mempertahankan kepentingan masyarakat.
Akhbar dalam konteks ini berfungsi sebagai institusi yang membentuk pemikiran, menyampaikan aspirasi dan menghubungkan masyarakat dengan perkembangan semasa. Ia menjadi sebahagian daripada infrastruktur pembinaan identiti dan kekuatan komuniti.
Masyarakat Melayu perlu bertanya kepada diri sendiri: Apakah kita masih melihat akhbar sebagai institusi penting dalam membina pemikiran bangsa, atau kita sudah meletakkannya sekadar sebagai bahan bacaan pilihan apabila mempunyai masa lapang?
Saya melihat terdapat sekurang-kurangnya lima persoalan mendasar yang perlu diberikan perhatian.
Pertama , kemerosotan budaya membaca dan penghargaan terhadap ilmu.
Kita sedang berhadapan dengan perubahan budaya masyarakat yang semakin bergantung kepada kandungan ringkas, sensasi dan segera melalui media sosial. Maklumat diperoleh dalam bentuk potongan video, tajuk sensasi dan komentar pendek tanpa penelitian terhadap fakta serta konteks.
Akibatnya, pembacaan yang memerlukan tumpuan, kesabaran dan pemikiran kritis semakin terpinggir. Masyarakat mudah membentuk pendapat berdasarkan maklumat yang tidak lengkap. Ini merupakan cabaran besar kepada pembinaan masyarakat berilmu.
Kita perlu menghidupkan semula budaya membaca dalam keluarga, sekolah, universiti, masjid, institusi masyarakat dan organisasi Melayu.
Kedua , krisis kepercayaan terhadap kewartawanan Melayu .
Kita tidak boleh mengharapkan masyarakat terus menyokong akhbar hanya atas alasan mempertahankan identiti bangsa. Sokongan masyarakat perlu diperoleh melalui kredibiliti, integriti, kebebasan editorial dan keberanian menyampaikan kebenaran.
Akhbar Melayu mesti berani mengangkat persoalan rakyat, membongkar kelemahan tadbir urus, mengkritik penyalahgunaan kuasa, mendedahkan ketidakadilan dan memberikan ruang kepada suara masyarakat yang terpinggir.
Jika akhbar dilihat terlalu terikat dengan kepentingan politik, pemilik modal atau kelompok berkepentingan, kepercayaan pembaca akan semakin merosot.
Kesetiaan pembaca tidak boleh dituntut secara automatik. Ia perlu dibina melalui mutu kewartawanan.
Ketiga, akhbar Melayu perlu kembali menjadi institusi pembinaan pemikiran bangsa.
Akhbar tidak seharusnya hanya bersaing dalam menyampaikan berita siapa berkata apa, siapa menang atau siapa kalah dalam politik.
Akhbar perlu menjadi medan wacana nasional yang membincangkan masa depan pendidikan Melayu, ekonomi umat, kemiskinan bandar dan luar bandar, jurang kekayaan, integriti kepimpinan, pembangunan generasi muda, kedudukan bahasa Melayu, teknologi baharu dan cabaran geopolitik dunia.
Kita memerlukan kewartawanan yang mampu mengangkat masyarakat daripada sekadar mengetahui peristiwa kepada memahami sebab, kesan dan penyelesaian sesuatu permasalahan.
Bangsa yang tidak mempunyai tradisi wacana yang kuat akan mudah dipengaruhi oleh propaganda, sentimen dan manipulasi maklumat.
Keempat , tanggungjawab masyarakat dan institusi Melayu perlu diperkasakan.
Kita tidak boleh meletakkan seluruh tanggungjawab kepada pengusaha akhbar. Institusi pendidikan, universiti, persatuan profesional, NGO, badan agama, koperasi, syarikat korporat dan kepimpinan masyarakat perlu memainkan peranan.
Kita perlu membina satu gerakan sokongan terhadap kewartawanan Melayu yang berasaskan kesedaran ilmu dan kepentingan awam.
Sekolah dan universiti boleh memperkenalkan program literasi media dan langganan akhbar. Persatuan dan NGO boleh membina kerjasama dengan organisasi kewartawanan. Syarikat korporat pula boleh menyokong kewartawanan berkualiti melalui pengiklanan dan dana pembangunan media yang telus tanpa mencampuri kebebasan editorial.
Namun, sokongan ini mestilah bersifat sukarela, profesional dan berteraskan kepentingan awam, bukan tekanan untuk membeli atau membaca sesuatu penerbitan atas sentimen kaum semata-mata.
Kelima , kewartawanan Melayu mesti melakukan transformasi digital tanpa kehilangan prinsip kewartawanan.
Kita tidak boleh menafikan bahawa corak penggunaan media sudah berubah. Generasi muda mendapatkan berita melalui telefon pintar, platform digital dan media sosial.
Akhbar Melayu perlu membina model perniagaan yang lebih mampan melalui langganan digital, kandungan multimedia, podcast, analisis mendalam, kewartawanan penyiasatan dan jaringan pembaca.
Namun, teknologi hanyalah alat. Kekuatan sebenar media terletak pada keupayaannya menghasilkan maklumat yang benar, analisis yang bernas dan wacana yang membina masyarakat.
Kita juga perlu berhati-hati agar persaingan mendapatkan jumlah tontonan dan klik tidak menyebabkan akhbar mengorbankan mutu kandungan demi sensasi.
MEMBINA SEMULA EKOSISTEM MEDIA MELAYU
Saya berpandangan sudah tiba masanya satu inisiatif nasional diwujudkan untuk memperkukuh ekosistem kewartawanan Melayu.
Inisiatif ini boleh melibatkan pengusaha media, wartawan, universiti, institusi pendidikan, NGO, persatuan masyarakat, sektor korporat dan kerajaan.
Antara agenda yang perlu diberikan perhatian ialah pembentukan Dana Pembangunan Kewartawanan Berkepentingan Awam, pengukuhan latihan kewartawanan profesional, program literasi media di sekolah dan universiti, pembangunan model langganan komuniti serta penghasilan kandungan analisis yang berkualiti.
Pada masa yang sama, kebebasan media dan kebebasan editorial mesti dilindungi. Sebarang bentuk sokongan kewangan tidak boleh dijadikan instrumen untuk mengawal pemberitaan.
Kita juga harus belajar daripada kekuatan ekosistem media masyarakat lain, termasuk masyarakat Cina, tanpa meniru secara membuta tuli. Apa yang perlu dicontohi ialah kesedaran kolektif, disiplin membaca, sokongan terhadap institusi masyarakat dan kesungguhan membina jaringan ilmu.
BANGSA YANG TIDAK MEMBACA AKAN KEHILANGAN KEUPAYAAN BERFIKIR
Persoalan akhbar Melayu sebenarnya berkait dengan masa depan bangsa Melayu sendiri.
Jika masyarakat semakin tidak membaca, tidak menilai fakta, tidak mengikuti perkembangan negara dan dunia serta tidak mengambil bahagian dalam wacana intelektual, kita sedang berhadapan dengan kemerosotan keupayaan masyarakat untuk menentukan masa depannya sendiri.
Akhbar yang berkualiti ialah salah satu institusi penting dalam mempertahankan demokrasi, membina kesedaran sivik dan memperkukuh daya fikir masyarakat.
Namun, media juga mesti melakukan muhasabah. Jangan menyalahkan pembaca semata-mata apabila jualan merosot. Media perlu bertanya sama ada kandungan yang dihasilkan benar-benar memenuhi keperluan masyarakat, mewakili suara rakyat dan menawarkan nilai ilmu yang tidak mudah digantikan oleh media sosial.
Kita memerlukan akhbar Melayu yang berani, berintegriti, kritis, berwibawa dan berpandangan jauh.
Masyarakat Melayu perlu menyokong akhbar yang membina pemikiran, sementara akhbar pula mesti membuktikan bahawa ia layak mendapat kepercayaan masyarakat.
Akhirnya, kekuatan sesuatu bangsa tidak diukur melalui berapa banyak akhbar yang diterbitkan, tetapi sejauh mana bangsa itu menghargai ilmu, mempertahankan kebenaran dan membina budaya berfikir.
Kita tidak boleh mengharapkan bangsa yang berhenti membaca untuk terus menjadi bangsa yang mampu memimpin.
Mohd Azmi Abdul Hamid
Presiden MAPIM / TERAS
