KEPUTUSAN Mahkamah Tinggi Kota Kinabalu pada 17 Oktober 2025 membuka lembaran baharu dalam hubungan antara Sabah dan kerajaan persekutuan. Dalam penghakiman tersebut, mahkamah mengesahkan bahawa Sabah berhak menerima 40 peratus hasil bersih yang dikutip kerajaan persekutuan di negeri ini, satu hak yang termaktub dalam Perlembagaan Persekutuan dan Perjanjian Malaysia 1963 (MA63). Hak ini sudah lama wujud tetapi tidak dilaksanakan secara penuh. Dengan keputusan mahkamah ini, tuntutan yang tertangguh lebih enam dekad akhirnya mendapat kejelasan undang-undang.
Mahkamah turut mengarahkan kerajaan persekutuan menjalankan semakan dalam tempoh 90 hari dan mencapai persetujuan dengan kerajaan negeri dalam tempoh 180 hari. Buat pertama kali, proses yang selama ini tidak bergerak kini diberikan jadual yang mesti dipatuhi. Rakyat Sabah melihat ini sebagai perkembangan besar, kerana isu ini sering dibangkitkan tetapi jarang diberi keutamaan.
Tindakan kerajaan persekutuan untuk tidak merayu keputusan tersebut menguatkan lagi keyakinan rakyat. Di banyak negara, isu kewangan sebesar ini lazimnya dirayu hingga ke peringkat tertinggi. Namun kerajaan memilih untuk tidak berbuat demikian. Keputusan itu dilihat sebagai tanda hormat kepada mahkamah, kepada negeri Sabah, dan kepada perjanjian yang membentuk Malaysia. Pendekatan ini mengubah dinamika hubungan persekutuan dan negeri, daripada pertikaian kepada dialog yang lebih matang. .
Perkara 112C dan Seksyen 2(1) Jadual Kesepuluh Perlembagaan Persekutuan secara jelas menyatakan bahawa Sabah mempunyai hak kewangan khas. Ia bukan idea baharu dan bukan tuntutan bermusim. Hak ini adalah sebahagian daripada asas pembentukan Malaysia. Sebab itulah ramai berpendapat bahawa ia bukan perkara yang wajar dirunding sebagai tawar-menawar politik tetapi harus dihormati sebagai kewajipan perlembagaan.
Timbalan Ketua Menteri merangkap Menteri Kewangan Negeri Sabah, Jeffrey Kitingan, menganggarkan nilai hak ini sekitar RM20 bilion bagi 2024. Angka itu amat besar jika dibandingkan dengan hasil minyak dan gas Sabah sebanyak RM6.97 bilion pada 2023. Dengan jumlah sebesar itu, kemampuan kewangan negeri boleh meningkat berkali ganda. Sabah boleh merancang projek pembangunan yang sebelum ini tidak mampu dilaksanakan kerana kekangan anggaran.
Sabah bukan negeri yang miskin dari segi sumber. Antara 2018 hingga 2024, aktiviti huluan minyak dan gas Petronas di Sabah menghasilkan RM205 bilion. Negeri ini mengeluarkan 41 peratus minyak Malaysia dan sehingga 18 peratus gas asli negara. Sumbangan Sabah kepada ekonomi negara amat besar. Namun realiti di peringkat rakyat biasa masih jauh ketinggalan. Pada 2024, kadar kemiskinan Sabah mencecah 17.7 peratus dan kemiskinan tegar 0.7 peratus. Ini angka paling tinggi dalam negara, satu keadaan yang tidak sepadan dengan kekayaan sumber negeri.
Dengan RM20 bilion setahun, banyak perkara boleh diubah. Pertama, masalah infrastruktur asas boleh diselesaikan secara menyeluruh. Jalan raya boleh diturap dan disambungkan ke kawasan pertanian, sekali gus memudahkan pengangkutan hasil seperti getah, sawit, padi, sayur dan ikan. Laluan yang lebih baik akan meningkatkan pendapatan petani dan nelayan kerana kos dan masa pengangkutan menjadi lebih rendah.
Bekalan air bersih boleh ditambah melalui pembinaan loji baharu dan pembaikan sistem paip. Elektrik yang lebih stabil boleh mengubah kehidupan banyak keluarga, terutama di kawasan pedalaman yang sering mengalami gangguan.
Pelaburan dalam pendidikan juga sangat penting. Sekolah yang daif boleh diperbaiki, bilik darjah baharu boleh dibina, dan kemudahan asrama boleh ditambah. Program biasiswa untuk pelajar Sabah boleh diperluas supaya lebih ramai anak muda mendapat peluang melanjutkan pelajaran dalam bidang yang boleh membawa pekerjaan berkualiti. Sabah juga boleh menaik taraf institusi Pendidikan Teknikal dan Latihan Vokasional (TVET) yang memberi latihan kemahiran tinggi dan relevan dengan industri masa depan seperti tenaga hijau, pemprosesan makanan moden, automasi dan teknologi digital.
Kerajaan negeri juga boleh membangunkan industri baharu selain minyak dan gas. Industri pemprosesan makanan, perikanan moden, pengangkutan laut, pelancongan, seni kreatif dan perusahaan kecil boleh diperluaskan. Ini akan membuka lebih banyak pekerjaan dan mengurangkan kebergantungan kepada sektor tradisional. Belia tidak perlu berhijrah jauh kerana peluang pekerjaan dan perniagaan boleh diwujudkan dalam negeri sendiri.
Dana besar juga memberi peluang untuk melaksanakan program pembasmian kemiskinan yang lebih terancang. Bantuan tunai bersyarat, latihan kemahiran, bantuan perumahan, program penjanaan pendapatan dan sokongan kepada ibu tunggal boleh dijalankan dengan lebih sistematik. Dengan pendekatan menyeluruh, kitaran kemiskinan yang diwarisi dari satu generasi ke generasi lain boleh diputuskan.
Perkhidmatan kesihatan juga boleh ditingkatkan. Klinik baharu boleh dibina di kawasan pedalaman, hospital daerah boleh ditambah kelengkapan dan perkhidmatan ambulans, termasuk ambulans air dan udara, boleh diperluas. Ini sangat penting bagi penduduk pulau dan pedalaman yang jauh dari bandar.
Walau bagaimanapun, kejayaan ini bergantung kepada tadbir urus. Masidi Manjun mengingatkan bahawa dana besar perlu diurus dengan disiplin dan ketelusan. Sabah perlu memastikan setiap perbelanjaan dipantau, proses tender bebas daripada penyelewengan dan pelaksanaan projek dilaporkan secara terbuka. Rakyat juga perlu diberi akses kepada maklumat supaya mereka boleh menilai keberkesanan kerajaan negeri.
Kerajaan persekutuan pula boleh membantu melalui kepakaran teknikal, tetapi tanpa menjejaskan kuasa kerajaan negeri. Kerjasama yang baik antara kedua-dua pihak boleh memastikan pembangunan berjalan lancar dan manfaat sampai kepada rakyat.
Rakyat luar bandar sangat berharap agar isu 40 peratus ini benar-benar membawa perubahan. Petani mahu jalan yang baik untuk menghantar hasil ke pekan. Nelayan mahu jeti yang teratur dan kemudahan penyimpanan sejuk. Belia mahu peluang kerja dan perniagaan di negeri sendiri. Ibu bapa mahu sekolah yang selamat dan selesa untuk anak-anak. Kesemuanya berkait rapat dengan kemampuan kewangan negeri, dan kemampuan itu bergantung kepada sejauh mana hak 40 peratus ini dilaksanakan.
Tuntutan 40 peratus bukan sekadar angka dalam perlembagaan. Ia adalah hak yang mencerminkan maruah Sabah sebagai rakan pembentuk Malaysia. Keputusan mahkamah, kesediaan kerajaan pusat dan sokongan rakyat membuka ruang yang belum pernah muncul sebelum ini.
Sekiranya peluang ini dimanfaatkan dengan bijak, Sabah boleh bangkit daripada kedudukan paling miskin kepada negeri contoh. Negeri yang menggunakan kekayaan sumber untuk memakmurkan rakyatnya. Negeri yang melaksanakan janji perlembagaan dengan penuh integriti.
Negeri yang membuktikan bahawa apabila hak dihormati, masa depan boleh berubah. Inilah masa untuk Sabah melangkah ke hadapan dengan keyakinan baharu. Inilah peluang yang tidak wajar dilepaskan. – UTUSAN
DATUK Seri Amir Hussien ialah penuntut tahun akhir Ijazah Doktor Falsafah (PhD) Pengajian Perniagaan, Pelaburan Langsung Asing (FDI) di Universiti Utara Malaysia (UUM).
