Setiap kali berlaku kejadian siling runtuh, kebakaran bangunan, renjatan elektrik, lif rosak atau kemalangan akibat lantai licin, persoalan yang sering timbul ialah, “Mengapa perkara ini tidak dikesan lebih awal?” Hakikatnya, hampir semua kemalangan tidak berlaku secara tiba-tiba.
Sebaliknya, ia didahului dengan petunjuk awal yang sering diabaikan. Retakan kecil pada struktur, pendawaian elektrik yang usang, paip yang bocor, pagar yang longgar atau laluan kecemasan yang dihalang merupakan antara hazard yang pada mulanya kelihatan remeh, namun akhirnya boleh mengundang tragedi.
Di Malaysia, pelbagai insiden berkaitan keselamatan bangunan terus dilaporkan saban tahun. Kebakaran premis, keruntuhan siling di bangunan awam, kemalangan akibat kegagalan penyelenggaraan serta kejadian renjatan elektrik membuktikan bahawa aspek keselamatan masih memerlukan perhatian serius. Lebih membimbangkan, sebahagian besar insiden tersebut sebenarnya boleh dicegah sekiranya hazard dikenal pasti lebih awal dan tindakan segera diambil.
Keadaan ini menunjukkan bahawa budaya keselamatan tidak seharusnya hanya bergantung kepada pihak pengurusan bangunan, kontraktor penyelenggaraan atau agensi penguat kuasa. Sebaliknya, setiap penghuni bangunan perlu memainkan peranan sebagai “barisan hadapan” dalam mengenal pasti risiko yang berada di sekeliling mereka. Keselamatan bukan sekadar tanggungjawab organisasi, tetapi merupakan tanggungjawab bersama yang bermula daripada kesedaran individu.
Dalam disiplin Pengurusan Risiko, proses paling asas dikenali sebagai Hazard Identification atau pengenalpastian hazard. Inilah langkah pertama yang menjadi asas kepada keseluruhan proses pengurusan risiko.
Tanpa mengenal pasti hazard, seseorang tidak mungkin dapat menilai tahap risiko mahupun merancang langkah kawalan yang bersesuaian. Atas sebab itu, Hazard Identification sering dianggap sebagai “mata” kepada sistem pengurusan risiko kerana segala tindakan pencegahan bermula daripada proses ini. Hazard merujuk kepada apa sahaja keadaan, objek, bahan atau aktiviti yang mempunyai potensi menyebabkan kecederaan, penyakit, kerosakan harta benda atau kehilangan nyawa.
Hazard tidak semestinya bersifat besar atau dramatik. Sebaliknya, kebanyakan hazard bermula daripada perkara yang sangat kecil. Sebagai contoh, lantai yang licin akibat kebocoran paip, tangga yang tidak mempunyai pemegang tangan, pendawaian elektrik yang terdedah, alat pemadam api yang tamat tempoh, lampu kecemasan yang tidak berfungsi atau laluan keluar yang dipenuhi barang merupakan hazard yang sering ditemui di bangunan kediaman, pejabat, institusi pendidikan mahupun bangunan komersial. Malangnya, ramai penghuni bangunan masih mempunyai tanggapan bahawa aspek keselamatan hanyalah tanggungjawab pihak pengurusan fasiliti. Sikap “bukan tugas saya” atau “orang lain akan laporkan” menyebabkan hazard terus dibiarkan sehingga akhirnya berlaku kemalangan.
Hakikatnya, penghuni bangunan ialah individu yang paling hampir dengan hazard tersebut dan menjadi pihak pertama yang mampu mengesannya. Inilah yang dikenali sebagai pre-identification, iaitu mengenal pasti hazard sebelum ia berubah menjadi insiden.
Konsep ini semakin mendapat perhatian dalam amalan pengurusan risiko moden kerana pendekatan pencegahan sentiasa lebih murah, lebih cepat dan lebih berkesan berbanding pembaikan selepas sesuatu kemalangan berlaku.
Dalam dunia pengurusan, terdapat satu prinsip yang sering digunakan, iaitu “prevention is better than cure.” Prinsip ini bukan sahaja menjimatkan kos penyelenggaraan dan pampasan, malah mampu menyelamatkan nyawa.
Apabila hazard berjaya dikenal pasti pada peringkat awal, langkah seterusnya ialah merancang tindakan susulan yang bersesuaian. Sesetengah hazard boleh dihapuskan sepenuhnya melalui pembaikan, manakala sebahagian lagi memerlukan kawalan kejuruteraan, penyelenggaraan berkala, prosedur kerja yang lebih selamat atau pemasangan papan tanda amaran.
Dalam situasi tertentu, penggunaan peralatan perlindungan diri turut menjadi sebahagian daripada langkah kawalan risiko. Kesemua tindakan ini hanya boleh dilaksanakan sekiranya hazard berjaya dikenal pasti lebih awal.
Pendekatan ini menjadi semakin penting dalam era pembangunan moden. Bangunan masa kini semakin kompleks dengan penggunaan sistem automasi, teknologi pintar, Internet of Things (IoT), sistem mekanikal dan elektrikal yang lebih canggih serta kepadatan penghuni yang semakin tinggi.
Semakin kompleks sesebuah bangunan, semakin tinggi potensi kewujudan hazard baharu. Oleh itu, budaya mengenal pasti risiko tidak lagi boleh bergantung kepada pemeriksaan berkala semata-mata, sebaliknya perlu menjadi amalan harian setiap pengguna bangunan. Menyedari kepentingan aspek keselamatan ini, Malaysia turut memperkukuh kerangka perundangan melalui penguatkuasaan undang-undang yang efektif.
Pindaan ini memperluaskan tanggungjawab keselamatan dan kesihatan pekerjaan kepada lebih banyak sektor ekonomi, memperkukuh tanggungjawab majikan serta meningkatkan penekanan terhadap budaya pencegahan risiko. Walaupun akta tersebut banyak tertumpu kepada tempat kerja, falsafah utamanya amat jelas, iaitu keselamatan perlu diurus secara proaktif sebelum berlaku kemalangan, bukannya selepas sesuatu insiden berlaku.
Seiring dengan perkembangan tersebut, salah satu pendekatan yang digunakan secara meluas ialah kaedah HIRARC (Hazard Identification, Risk Assessment and Risk Control). Kaedah ini merupakan antara instrumen utama dalam pengurusan keselamatan dan kesihatan pekerjaan di Malaysia.
HIRARC bermula dengan proses mengenal pasti hazard, diikuti penilaian tahap risiko berdasarkan kebarangkalian dan impak, sebelum menentukan langkah kawalan yang paling berkesan mengikut hierarki kawalan risiko. Kaedah ini telah menjadi amalan standard dalam sektor pembinaan, pembuatan, kesihatan, pendidikan, pengurusan fasiliti dan pelbagai industri lain.
Apa yang menarik, prinsip HIRARC sebenarnya boleh diaplikasikan oleh setiap individu tanpa memerlukan kepakaran teknikal yang tinggi. Sebelum memasuki lif, seseorang boleh memerhatikan sama ada terdapat kerosakan yang ketara. Sebelum menggunakan soket elektrik, pengguna boleh memastikan tiada wayar yang terdedah. Sebelum membawa anak-anak bermain di taman permainan, ibu bapa boleh memeriksa keadaan peralatan permainan terlebih dahulu.
Tindakan yang kelihatan mudah ini sebenarnya merupakan aplikasi Hazard Identification dalam kehidupan seharian. Dalam dunia hari ini, organisasi yang cemerlang bukan lagi hanya diukur berdasarkan keuntungan, produktiviti atau pencapaian akademik, tetapi juga melalui kekuatan budaya keselamatan yang berjaya dibentuk.
Budaya ini hanya dapat diwujudkan apabila setiap individu mempunyai keberanian untuk melihat, melaporkan dan bertindak terhadap hazard yang ditemui. Keselamatan perlu menjadi nilai bersama, bukannya sekadar memenuhi keperluan audit atau pematuhan undang-undang. Institusi pendidikan turut memainkan peranan penting dalam membentuk generasi yang mempunyai literasi pengurusan risiko.
Pendedahan kepada konsep Hazard Identification dan HIRARC seharusnya bermula sejak di bangku sekolah lagi supaya masyarakat membesar dengan kefahaman bahawa setiap risiko mempunyai petunjuk awal yang boleh dikenal pasti. Apabila budaya ini diterapkan sejak kecil, masyarakat akan lebih peka terhadap persekitaran dan lebih bertanggungjawab terhadap keselamatan bersama.
Akhirnya, kita perlu mengubah cara berfikir daripada “kemalangan berlaku kerana nasib” kepada “kemalangan berlaku kerana hazard tidak dikenal pasti atau tidak dikawal.”
Setiap retakan yang diabaikan, setiap wayar yang dibiarkan rosak dan setiap laluan kecemasan yang dihalang sebenarnya adalah amaran awal yang menunggu untuk menjadi tragedi.
Kesimpulannya, pengurusan risiko yang berkesan bermula daripada kesedaran individu untuk mengenal pasti hazard sebelum sesuatu insiden berlaku. Hazard Identification bukan sekadar satu proses teknikal dalam HIRARC, tetapi merupakan budaya yang perlu diamalkan oleh setiap penghuni bangunan.
Apabila masyarakat membudayakan amalan melihat, mengenal pasti, melaporkan dan bertindak terhadap hazard, kita bukan sahaja mengurangkan risiko kemalangan, malah membina sebuah komuniti yang lebih selamat, berdaya tahan dan bertanggungjawab. Keselamatan yang sebenar tidak bermula apabila siren kecemasan berbunyi, tetapi bermula pada saat seseorang berani berkata, “Bahaya ini perlu ditangani sebelum terlambat.”-UTUSAN
Penulis ialah Pensyarah Kanan, Jabatan Pengurusan Pembinaan, Universiti Tun Hussein Onn Malaysia
