KEDUDUKAN Malaysia dalam Indeks Kedaulatan Undang-undang 2026 terbitan World Justice Project wajar dinilai secara cermat.
Malaysia berada pada tangga ke-53 daripada 143 negara dan bidang kuasa, dengan skor keseluruhan 0.57. Skor tersebut meningkat kurang daripada satu peratus berbanding tahun sebelumnya.
Laporan itu turut merekodkan penambahbaikan dalam akses kepada keadilan sivil dan kemampuan menanggung kosnya. Kemajuan ini wajar diiktiraf, namun masih memerlukan penelitian lanjut.
Profil negara menunjukkan skor keseluruhan Malaysia pada 2026 masih 0.3 peratus lebih rendah berbanding 2021. Bagi faktor kerajaan terbuka, negara mencatatkan skor 0.42 pada tangga ke-104.
Bagaimanapun, skor faktor tersebut meningkat 2.1 peratus sepanjang tempoh berkenaan. Ini menunjukkan kedudukan yang masih lemah boleh wujud serentak dengan perkembangan positif. Gambaran yang lebih seimbang ialah kemajuan tahunan yang sederhana dalam usaha pembaharuan yang belum menghasilkan lonjakan besar.
Kedudukan dalam indeks merupakan ukuran perbandingan, bukannya gambaran mutlak pematuhan undang-undang. Skor 0.57 tidak bermaksud negara mematuhi undang-undang sebanyak 57 peratus. Begitu juga, perubahan kecil tidak membuktikan sesuatu dasar berjaya atau gagal tanpa penelitian terhadap faktor yang mempengaruhinya.
Persoalan yang lebih penting ialah keadaan institusi di sebalik angka tersebut. Dalam profil Malaysia, subfaktor penerbitan undang-undang dan data kerajaan mencatatkan skor 0.34, manakala hak memperoleh maklumat memperoleh 0.35.
Dapatan ini menunjukkan perlunya perhatian lebih besar diberikan kepada kebolehcapaian maklumat awam.
Akses kepada maklumat berkait rapat dengan keupayaan rakyat mempertahankan hak. Seseorang perlu mengetahui fakta berkaitan sebelum dapat mengenal pasti kelemahan sesuatu keputusan, mendapatkan nasihat atau memilih saluran untuk mencabarnya.
Apabila maklumat sukar diperoleh, kemampuan mempertahankan kepentingan di sisi undang-undang turut terjejas.
Sebagai contoh, penduduk mungkin memohon rekod pelaksanaan projek tebatan banjir dikendalikan pihak berkuasa Persekutuan untuk memastikan langkah pencegahan yang dijanjikan benar-benar dilaksanakan.
Jika mereka perlu membuktikan kemudaratan akibat tindakan pihak berkuasa terlebih dahulu, sedangkan bukti itu terkandung dalam rekod yang belum diperoleh, proses tersebut menjadi sukar dan berputar pada pangkalnya sendiri.
Dalam konteks ini, Rang Undang-Undang (RUU) Kebebasan Maklumat 2026 menjadi ujian penting terhadap kesungguhan reformasi. Senarai rasmi Parlimen menunjukkan rang undang-undang itu telah dirujuk kepada Jawatankuasa Pilihan Khas.
Fasal 6 mengehadkan tujuan permohonan kepada kategori tertentu. Bagi kategori lain, pemohon perlu menunjukkan kepentingan yang wajar dan nyata serta kemudaratan akibat tindakan pihak berkuasa. Pendekatan ini menimbulkan persoalan tentang hak warga biasa untuk meneliti urusan awam sebelum berlaku kerugian peribadi.
Kepentingan awam tidak semestinya timbul selepas seseorang mengalami kerugian. Penelitian terhadap perbelanjaan dan pelaksanaan dasar juga penting untuk mencegah penyelewengan, mengenal pasti kelemahan serta memperbaik pentadbiran. Oleh itu, hak mendapatkan maklumat perlu dirangka bagi membolehkan masyarakat menjalankan pengawasan lebih awal.
Fasal 12 pula menetapkan pengecualian yang luas, termasuk maklumat yang dilindungi undang-undang kerahsiaan lain. Fasal 21 memberikan ruang budi bicara untuk menerbitkan maklumat tertentu secara proaktif.
Kedua-dua peruntukan ini perlu diteliti bagi memastikan akses yang diberikan kepada rakyat tidak menjadi terlalu terbatas selepas syarat dan pengecualian dilaksanakan.
Kerahsiaan yang sah tetap perlu dipelihara, khususnya bagi melindungi maklumat peribadi dan keselamatan negara.
Namun, sekatan pendedahan hendaklah disokong alasan khusus yang boleh dinilai secara bebas. Pihak berkuasa perlu menjelaskan kepentingan yang dilindungi, kemudaratan yang dijangka serta sebab pendedahan sebahagian rekod tidak memadai.
SEMAKAN BEBAS
Komunikasi Pelapor Khas Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB) bertarikh 30 September, lalu turut menyuarakan kebimbangan mengenai keluasan pengecualian, ketiadaan ujian kemudaratan dan pengimbangan kepentingan awam yang menyeluruh, serta keberkesanan semakan.
Dimensi perlembagaan juga memerlukan perhatian. Badan Peguam Malaysia mempersoalkan Fasal 22 yang berusaha memisahkan tafsiran akta tersebut daripada kebebasan asasi di bawah Bahagian II Perlembagaan Persekutuan.
Perkara ini menimbulkan persoalan tentang hubungan antara tatacara memperoleh maklumat dengan perlindungan hak. Perbahasannya perlu dibuat secara berdisiplin tanpa mendahului keputusan mahkamah.
Pada 28 September 2026, Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Undang-Undang dan Reformasi Institusi), Datuk Seri Azalina Othman Said, menegaskan hak kepada maklumat, ujian kemudaratan, ujian kepentingan awam dan mekanisme semakan akan diberikan perhatian dalam penelitian lanjut.
Pandangan masyarakat juga akan dibawa kepada jawatankuasa Parlimen sebelum pendirian dimuktamadkan.
Pendirian ini membuka ruang pembaharuan yang bermakna. Langkah seterusnya ialah menterjemahkan prinsip tersebut kepada peruntukan yang jelas, kewajipan yang boleh dikuatkuasakan dan remedi yang benar-benar boleh digunakan oleh rakyat.
Keberkesanan remedi bergantung pada kemampuan badan penyemak meneliti alasan penolakan serta rekod yang dipertikaikan.
Tanpa kuasa penyiasatan yang mencukupi, badan berkenaan mungkin sukar menilai kewajaran keputusan pihak berkuasa.
Batas kuasa Ombudsman dalam rang undang-undang ini turut dibangkitkan dalam komunikasi Pelapor Khas.
Pengalaman luar negara turut memberikan pengajaran. Dalam kes R (Evans) lwn. Peguam Negara [2015] UKSC 21, Mahkamah Agung United Kingdom (UK) membatalkan sijil Peguam Negara yang bertujuan menghalang pendedahan maklumat selepas keputusan tribunal.
Walaupun alasan penghakiman majoriti tidak seragam dan keputusan itu tidak mengikat mahkamah Malaysia, namun kes tersebut memperlihatkan pentingnya peranan institusi penyemak apabila keputusan pendedahan bertembung dengan kuasa eksekutif.
Bagi Malaysia, kejayaan reformasi perlu diukur melalui hasil yang boleh diperiksa. Tempoh menunggu hendaklah dikira sehingga maklumat diterima, bukan sekadar sehingga surat keputusan dikeluarkan.
Alasan penolakan perlu menyatakan asas pengecualian dan saluran rayuan, manakala pematuhan terhadap keputusan semakan mesti dipantau. Maklumat yang kerap diperlukan juga wajar diterbitkan secara proaktif dalam bentuk yang mudah dicapai, termasuk oleh mereka yang menghadapi kekangan bahasa, keupayaan atau kemudahan digital.
Penerbitan statistik sahaja belum mencukupi. Bilangan permohonan yang rendah mungkin menunjukkan maklumat tersedia dengan baik tetapi boleh juga menandakan masyarakat tidak mengetahui hak mereka atau berasa tawar hati untuk memohon. Penilaian pelaksanaan perlu membezakan kemungkinan tersebut sebelum kejayaan diumumkan.
Keterbukaan menuntut kesediaan pemerintah memberikan alasan, menerima penelitian dan membetulkan keputusan yang mempunyai kelemahan. Kemajuan dalam indeks seharusnya menjadi dorongan untuk memperkukuh jaminan tersebut.
Apabila rakyat memperoleh maklumat, menilai keputusan dan mendapatkan pemulihan yang berkesan, maka kedaulatan undang-undang bukan sekadar prinsip tetapi amanah pemerintahan yang dapat dirasai dalam kehidupan seharian. –UTUSAN
PROFESOR Madya Dr. Shahrul Mizan Ismail ialah Pesyarah Fakulti Undang-Undang, Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM).
